Egzekucja komornicza nie oznacza, że dłużnik może stracić wszystkie posiadane rzeczy. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego wskazują składniki majątku wyłączone spod egzekucji, chroniąc m.in. podstawowe potrzeby życiowe i możliwość zarobkowania.
Czego komornik nie może zająć z majątku dłużnika?
Zakres egzekucji komorniczej nie jest nieograniczony. Kodeks postępowania cywilnego precyzyjnie wskazuje składniki majątku, które pozostają poza egzekucją. Zakres ochrony jest szerszy niż samo wyposażenie mieszkania. Przepisy zabezpieczają również przedmioty potrzebne do wykonywania pracy, środki niezbędne do utrzymania dłużnika i jego rodziny oraz rzeczy związane z niepełnosprawnością. Co ważne, przepisy przewidują również wyjątki, dlatego nie w każdym przypadku ten sam przedmiot będzie korzystał z ochrony.
Art. 829 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje szerszy katalog przedmiotów wyłączonych spod egzekucji. Obejmuje on m.in. niezbędne przedmioty urządzenia domowego, pościel, bieliznę i codzienną odzież, a także ubranie potrzebne do wykonywania zawodu lub pełnienia służby. Ochroną objęto również zapasy żywności i opału wystarczające na miesiąc oraz narzędzia i inne przedmioty niezbędne do osobistej pracy zarobkowej, z wyjątkiem pojazdów mechanicznych. Przepisy chronią też określone środki pieniężne potrzebne dłużnikowi i jego rodzinie na utrzymanie. Szczegółowe wyłączenia dotyczą również m.in. przedmiotów niezbędnych do nauki, dokumentów osobistych, odznaczeń, przedmiotów służących do praktyk religijnych oraz niektórych przedmiotów codziennego użytku.
Nie każdy przedmiot znajdujący się w majątku dłużnika może zostać objęty egzekucją. O tym, czy dana rzecz korzysta z ochrony, decyduje przede wszystkim spełnienie warunków określonych w przepisach. Odrębne przepisy wykonawcze określają również dodatkowe przedmioty należące do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne, które nie podlegają egzekucji.
Jakich przedmiotów codziennego użytku komornik nie może zająć?
Ochrona obejmuje przede wszystkim przedmioty urządzenia domowego niezbędne dla dłużnika i osób pozostających na jego utrzymaniu. Przepisy nie tworzą jednak zamkniętej listy konkretnych urządzeń, takich jak lodówka, pralka czy piekarnik. Przy ocenie, czy dany przedmiot jest wyłączony spod egzekucji, znaczenie ma jego niezbędność dla zaspokajania podstawowych potrzeb dłużnika i jego rodziny. Ochrona nie oznacza więc automatycznego wyłączenia każdego egzemplarza sprzętu gospodarstwa domowego. Chronione są również łóżka, stół i krzesła w liczbie odpowiadającej potrzebom dłużnika oraz jego domowników.
Poza egzekucją pozostają także pościel, bielizna i codzienna odzież niezbędne dla dłużnika oraz członków jego rodziny pozostających na jego utrzymaniu. Chronione jest również ubranie niezbędne do wykonywania zawodu lub pełnienia służby. Zakres ochrony należy jednak oceniać w odniesieniu do ustawowych przesłanek, a nie wyłącznie na podstawie rodzaju rzeczy.
Ochrona obejmuje także przedmioty codziennego użytku, które mogą zostać sprzedane tylko znacznie poniżej swojej wartości, a jednocześnie mają dla dłużnika znaczną wartość użytkową. Takie wyłączenie wynika wprost z art. 829 pkt 6 Kodeksu postępowania cywilnego. W takich przypadkach znaczenie ma więc nie tylko sama wartość rzeczy, lecz także możliwość jej rzeczywistego wykorzystania przez dłużnika.
Czy komornik może zająć rzeczy należące do innych osób?
Egzekucja może być skierowana do majątku dłużnika. W przypadku ruchomości przepisy określają jednak także zasady zajęcia rzeczy znajdujących się we władaniu dłużnika oraz ochronę praw osób trzecich. Sam fakt, że rzecz znajduje się w mieszkaniu dłużnika, nie oznacza, że należy do niego. Przy egzekucji z ruchomości znaczenie ma jednak również władanie rzeczą. Zgodnie z art. 845 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego zająć można ruchomości dłużnika będące w jego władaniu albo we władaniu wierzyciela, który skierował do nich egzekucję. Jeżeli ruchomość dłużnika znajduje się we władaniu osoby trzeciej, jej zajęcie jest możliwe w przypadkach określonych w przepisie, m.in. gdy osoba ta zgadza się na zajęcie albo przyznaje, że rzecz należy do dłużnika.
Wątpliwości mogą pojawić się szczególnie wtedy, gdy dłużnik mieszka z rodziną lub korzysta z rzeczy należących do partnera, rodziców albo innej osoby. Jeżeli rzecz znajdująca się we władaniu dłużnika należy do osoby trzeciej, warto mieć dokumenty pozwalające wykazać jej prawo do przedmiotu, np. umowę sprzedaży, fakturę lub umowę darowizny. Nie oznacza to jednak, że przedstawienie takiego dokumentu zawsze kończy sprawę. W razie sporu osoba trzecia może korzystać ze środków ochrony przewidzianych w przepisach postępowania egzekucyjnego.
Jeżeli mimo tego przedmiot należący do osoby trzeciej zostanie objęty egzekucją, właściciel nie pozostaje bez ochrony. Może domagać się zwolnienia rzeczy spod egzekucji w drodze powództwa przeciwegzekucyjnego. Zgodnie z art. 841 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego jest ono możliwe, gdy skierowanie egzekucji do danego przedmiotu narusza prawa osoby trzeciej. Co do zasady na wniesienie takiego powództwa przysługuje miesiąc od dnia, w którym osoba dowiedziała się o naruszeniu swojego prawa.
Trzeba przy tym odróżnić własność całego przedmiotu od współwłasności. Jeżeli rzecz ruchoma jest współwłasnością kilku osób, egzekucja z ułamkowej części rzeczy odbywa się według zasad dotyczących egzekucji z ruchomości, przy czym sprzedaży podlega tylko udział należący do dłużnika. Wynika to z art. 846 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
Co zrobić, jeśli komornik zajął rzecz wyłączoną spod egzekucji?
Jeżeli komornik zajął przedmiot, który na mocy przepisów nie powinien podlegać egzekucji, nie warto pozostawiać takiej czynności bez reakcji. Pierwszym krokiem powinno być ustalenie podstawy zajęcia oraz zebranie dokumentów potwierdzających charakter lub przeznaczenie rzeczy. Mogą to być np. faktury, rachunki, umowy albo inne dokumenty wskazujące, że przedmiot spełnia warunki wyłączenia spod egzekucji.
Na czynność komornika można złożyć skargę na zasadach określonych w art. 767 Kodeksu postępowania cywilnego. Skargę wnosi się do komornika, który dokonał zaskarżonej czynności, a następnie trafia ona do właściwego sądu. Skarga może przysługiwać również osobie, której prawo zostało przez czynność komornika naruszone lub zagrożone. Termin na wniesienie skargi wynosi tydzień. Jeżeli osoba była obecna przy czynności albo została wcześniej zawiadomiona o jej terminie, termin liczy się od dnia dokonania czynności. W innych przypadkach biegnie od dnia zawiadomienia o dokonaniu czynności, a jeżeli nie było zawiadomienia – od dnia powzięcia wiadomości o dokonanej czynności.
Warto pamiętać, że samo wniesienie skargi nie powoduje automatycznego wstrzymania egzekucji ani wykonania zaskarżonej czynności. W określonych sytuacjach sąd może jednak zawiesić postępowanie lub wstrzymać dokonanie czynności. Dlatego przy rzeczy, która może zostać szybko sprzedana, istotne jest nie tylko złożenie środka zaskarżenia, lecz także odpowiednie sformułowanie wniosku.
Jeżeli zajęty przedmiot należy do osoby trzeciej, może ona korzystać ze środków ochrony przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego. W zależności od okoliczności może wnieść skargę na czynność komornika albo powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji na podstawie art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego. Wybór właściwego środka zależy m.in. od przyczyny zajęcia oraz tego, czy kwestionowana jest sama czynność komornika, czy też osoba trzecia dochodzi ochrony swojego prawa do przedmiotu. Środek ten służy ochronie praw osoby trzeciej, gdy skierowanie egzekucji do konkretnego przedmiotu narusza jej prawa. Należy go odróżnić od skargi na czynność komornika, która służy przede wszystkim kwestionowaniu nieprawidłowości samej czynności egzekucyjnej. Art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje taką możliwość, gdy skierowanie egzekucji do przedmiotu narusza prawa tej osoby.
Powództwo należy wytoczyć w ciągu miesiąca od dnia, w którym osoba trzecia dowiedziała się o naruszeniu jej prawa, chyba że przepisy szczególne przewidują inny termin. Jeżeli osoba trzecia złożyła skargę na zajęcie, miesięczny termin do wytoczenia powództwa z art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego rozpoczyna się od dnia doręczenia jej postanowienia oddalającego skargę.
W praktyce nie należy więc zwlekać z reakcją. Terminy procesowe są krótkie, a ich przekroczenie może utrudnić skuteczne zakwestionowanie zajęcia. W przypadku wątpliwości dotyczących konkretnej rzeczy warto również rozważyć konsultację z prawnikiem, szczególnie gdy jej wartość jest znaczna lub egzekucja ma zostać szybko przeprowadzona.